گزارش سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چندملیتی (SOMO) درباره نفوذ، کنترل و سانسور در ویکی‌پدیای فارسی منتشر شد.

…در دی‌ماه ۱۳۹۸، یکی از کاربران باسابقه در ویکی‌پدیای فارسی با نام کاربری «AnuJuno» در رویدادی برای شانزدهمین سالگرد این پلتفرم شرکت کرد. یک ماه بعد، «AnuJuno» پلتفرم را ترک کرد و بعداً با تغییر نام کاربری خود به UnknownFauser دلایل خود را برای انجام این کار در صفحه بحث ویکی‌پدیای فارسی و یک فروم بحث انگلیسی توضیح داد. «AnuJuno» هشدار داد که پس از به خطر افتادن هویت وی در مراسم سالگرد، و ردیابی  مقالاتی که در مورد زندانیان سیاسی و اعتراضات آبان ۱۳۹۸ نوشته بود، پیام‌ها و تماس‌های تهدیدآمیز از سوی نیروهای امنیتی ایران دریافت کرد.

او مجبور شد خانه‌اش را ترک کند و مخفی شود تا از آزار بیشتر جلوگیری کند. «AnuJuno» چندین اتهام علیه ویکی‌پدیای فارسی مطرح کرد، از جمله همکاری بین برخی از مدیران ویکی‌پدیای فارسی با سازمان‌های امنیتی و اطلاعاتی ایران، حفاظت از مقالات ویکی‌پدیای فارسی به نفع رژیم ایران، و حملات سازمان‌دهی‌شده به صفحات مخالفان ایرانی. دسترسی او بلافاصله توسط ویکی‌بان محسن سالک و یک مدیر دیگر به صورت دائمی قطع و پست او از صفحه بحث پنهان شد. اما هردو پست انگلیسی او همچنان قابل دسترسی است.

به نظر می‌رسد پروژه‌های ویکی‌پدیا در معرض خطر بالای آزار اذیت ویراستاران مستقل و دستکاری یا جایگزینی اطلاعات با اطلاعات دولت هستند…

در سال ۱۳۹۸، پلتفرم روزنامه‌نگاری OpenDemocracy گزارشی تحقیقی درباره اعمال نفوذ دولت ایران در ویکی‌پدیای فارسی منتشر کرد. بعد از آن در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چندملیتی (SOMO) تحقیقات بیشتری را انجام دادند. این دو سازمان نگرانی‌های مربوط به ویکی‌پدیای فارسی و نیاز به بررسی‌های حقوق بشری را با بنیاد ویکی‌مدیا (WMF) در میان گذاشتند.

مقاله حاضر یافته‌های تحقیقات سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چند ملیتی (SOMO) و همچنین اقداماتی که بنیاد ویکی‌مدیا برای مقابله با نفوذ دولت‌ها و تطابق این اقدامات با استانداردهای بین‌المللی برای رفتار تجاری مسئولانه را بررسی می‌کند.

پلتفرم‌های اطلاعاتی به‌طور فزاینده‌ای با چالش‌های مرتبط با خطر دخالت در نقض حقوق بشر هنگام فعالیت در کشورهایی که آزادی اینترنت را محدود می‌کنند، مواجه می‌شوند. پلتفرمی مانند ویکی‌پدیا، به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع دانش عمومی جهانی، ممکن است دچار خطرات مشخص و قابل‌توجهی از جانب افرادی شود که تحت حمایت دولتی و غیردولتی هستند و به دنبال هدایت این پلتفرم هستند. این خطرات می‌تواند کمپین‌های اطلاعات نادرست یا سانسورکردن وقایع باشد.

به عنوان نمونه در اعتراضات آبان ۱۳۹۸، حدود ۱۵۰۰ نفر در ایران توسط جمهوری اسلامی کشته شدند. مقامات جمهوری اسلامی از جمله کیومرث حیدری، فرمانده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی، در گفته‌هایش به طور مشخص به دست داشتن در سرکوب اعتراضات اعتراف کردند.

در شهریور ۱۴۰۰، صفحه ویکی پدیای فارسی کیومرث حیدری با ارجاع به اظهارات عمومی او در باره مشارکتش در سرکوب اعتراضات به‌روز شد. اما محتوای جدید در کمتر از یک ساعت حذف شد و پس از تلاش‌های مکرر برای آپلود مجدد این محتوا، حداقل هفت بار دیگر کاربری در ویکی‌پدیای فارسی به نام «آرمیران» آن را حذف کرد. این کاربر به صورت اختصاصی محتوای مربوط به نیروهای مسلح ایران در ویکیپدیا را ویرایش و سانسور می‌کند. در زمان انتشار مقاله حاضر، محتوای صفحه ویکی پدیای فارسی کیومرث حیدری مجدداً اصلاح شده است، اما بیش از ده بار نوشته و حذف شده است. این واقعه خطر سانسور و کنترل دولتی برای بسترهای اطلاع‌رسانی مانند ویکی‌پدیا را برجسته می‌کند.

اتفاقاتی مانند آنچه که به آن اشاره شد، باعث شده است گروه‌های حقوق بشری نگرانی‌هایی را نسبت به وجود شبکه‌ای از مدیران ویکی‌پدیا که طرفدار حکومت جمهوری اسلامی هستند و به دنبال کنترل محتوای ویکی‌پدیای فارسی به منظور انتشار اطلاعات گمراه‌کننده یا نادرست هستند، مطرح کنند.

 ترویج تبلیغات جمهوری اسلامی، حمله به مخالفان سیاسی و دستکاری بالقوه محتوای ویکی‌پدیای فارسی نشان‌دهنده بحث گسترده‌تری درباره مسئولیت‌های پلتفرم‌های آنلاین برای جلوگیری از نقض آزادی‌های دیجیتال و کمک به نقض حقوق بشر است.

 پلتفرم‌ ویکی‌پدیا توانایی بی‌نظیری برای کمک به تحقق حقوق بشر از طریق امکان دسترسی به اطلاعات دارد. با این حال، اگر مراقب نباشد، می توانند آسیب‌های اجتماعی را با تسهیل اطلاعات نادرست آنلاین و آزار و اذیت مدافعان حقوق بشر، ایجاد یا تشدید کند. همه پلتفرم‌های آنلاین مسئولیت احترام به حقوق بشر را بر اساس استانداردهای بین‌المللی تعیین‌شده در اصول راهنمای سازمان ملل متحد بر عهده دارند.

برای کاربران فارسی‌زبان، از جمله کاربران در ایران، بنیاد ویکی‌مدیا، ویکی‌پدیای فارسی را میزبانی می‌کند. فعالان و مدافعان حقوق بشر آنچه را که اغلب به نظر می‌رسد سانسور و ویرایش سیستماتیک ویکی پدیای فارسی توسط جمهوری اسلامی و انتشار اطلاعات نادرست در این پلتفرم است، مورد توجه قرار داده‌اند.

 گزارش‌ها نشان می‌دهد که مباشران و مدیران رده‌بالای ویکی‌پدیای فارسی روابط نزدیکی با مقامات حکومت ایران از جمله وزارت‌خانه‌ها و نیروهای امنیتی و اطلاعاتی دارند.

برای مثال، فردی به اسم محسن سالک، که در ویکی‌پدیا با نام کاربری «مرد تنها» شناخته می‌شود، به‌عنوان ویکی‌بان ویکی‌پدیای فارسی فعالیت داشته است، در یک رویداد عمومی به میزبانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران درباره «کاربرد تکنیک‌های ویکی‌پدیا در ارتباطات» سخنرانی کرد. در این جلسه موضوع حفاظت از صفحات شخصی مقامات حکومتی ایران در برابر «حمله‌ها و کارزارهای» هماهنگ به اصطلاح «خراب‌کار» مطرح شد که آقای سالک در پاسخ به آن می‌گوید: «صفحات را قفل می کنیم و اجازه چنین حملاتی را نمی‌دهیم».

نمونه دیگر گروه کاربران ویکی‌مدین‌های ایرانی است، که طبق گزارش‌ها «گروه مستقل ویکی‌مدین‌ها» به ‌عنوان «وابسته منطقه‌ای ایران» عمل می‌کند. این گروه عمدتاً متشکل از مدیران و بوروکرات‌های ویکی‌پدیا است و اغلب رویدادهایی را با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران سازماندهی می کند که توسط شرکت‌های تحت کنترل سپاه پاسداران مانند “مبین نت” حمایت و تبلیغ می‌شوند.

در مهر ۱۳۹۸، سازمان عدالت برای ایران موضوع نفوذ دولت ایران در ویکی‌پدیای فارسی را به اطلاع بنیاد ویکی‌مدیا رساند. در ایمیلی به اعضای هیئت مدیره بنیاد ویکی‌مدیا و در بیانیه‌ای عمومی، سازمان عدالت برای ایران از بنیاد ویکی‌مدیا و ویکی‌پدیای فارسی خواست تا اقدامات جدی در زمینه بررسی‌های حقوق بشری انجام دهند تا اطمینان حاصل شود که حکومت مستبد مانند جمهوری اسلامی از ویکی‌پدیا به عنوان ابزار سانسور و سرکوب استفاده نمی‌کند. بنیاد ویکی‌مدیا ادعا کرد که تحقیقاتی را آغاز کرده است، اما هیچ‌گونه جزئیاتی را درباره یافته‌ها یا اقداماتی که برای رسیدگی به این موضوع انجام داده است ارائه نکرد.

در سال ۱۳۹۹، در حین انجام تحقیقات برای مقاله حاضر، سازمان عدالت برای ایران از بنیاد ویکی‌مدیا اطلاعات بیشتری درباره تحقیقاتشان در مورد وضعیت بالقوه تسخیر ویکی‌پدیای فارسی توسط حکومت ایران و همچنین فرآیندهای بررسی‌های حقوق بشری آن درخواست کرد. نویسندگان این مقاله در طول بیش از یک سال به طور گسترده با بنیاد ویکی‌مدیا در باره این مسائل در تماس بودند. اما همچنان پاسخ‌های قانع کننده‌ای دریافت نکردند.

در زمان درخواست اولیه سازمان عدالت برای ایران در سال ۱۳۹۸، بنیاد ویکی‌مدیا ادعا کرد که رویه تحقیقاتی استاندارد آن شامل یک محقق از تیم Trust & Safety است که تمام شواهد ارائه شده توسط طرف‌های خارجی را بررسی می‌کند و با اشخاص ثالث، از جمله داوطلبان و کارشناسان خارجی، که به صلاحدید بازپرس انتخاب شده‌اند، مشورت می‌کند و در رابطه با موضوعات مطرح شده توسط سازمان عدالت برای ایران، محقق با کارشناسان ویکی پدیای فارسی مشورت کرده است.

بنیاد ویکی‌مدیا هرگز مستقیماً به درخواست سازمان عدالت برای ایران پاسخ نداد. اما در پاسخ به نسخه پیش‌نویس این گزارش، بنیاد ویکی‌مدیا ادعا کرد که محقق آن در سال ۱۳۹۸ به این نتیجه رسیده است که «شواهد کافی برای اقدام بنیاد [ویکی‌مدیا] وجود ندارد» اما در واقع «سوگیری قابل مشاهده» در اطلاعات ویکی پدیای فارسی وجود دارد.

به گفته بنیاد ویکی‌مدیا، محقق همچنین دریافته است که «به نظر می‌رسد درصد کمی از ویراستاران فارسی به طور کلی دیدگاه‌های طرفداری از حکومت ایران دارند» اما «قادر نبود که مشخص کند که هیچ یک از این افراد با حکومت ایران در ارتباط بوده‌اند یا به طور طبیعی آن دیدگاه‌ها را داشتند».

با توجه به اظهارات کاربر مردتنها درباره پایان‌دادن به «حملات» به مقامات حکومتی ایران توسط «خراب‌کاران»، بنیاد ویکی‌مدیا گفت که مباشر ممکن است نقش خود را اشتباه معرفی کرده باشد.

ویکی‌مدیا در نهایت به این نتیجه رسید که ویکی‌پدیای فارسی در حال حاضر «چالش‌هایی را تجربه می‌کند» اما به نظر نمی‌رسد که این چالش‌ها به اندازه «تسخیر پروژه» یا کنترل قابل توجه محتوا توسط حکومت ایران باشد.

ویکی‌مدیا مدعی بهبود سیاست‌ها و شیوه‌های حقوق بشری است. ویکی‌مدیا پس از تعامل با سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چند ملیتی (SOMO) ادعا کرد که اقداماتی را برای بهبود یکپارچگی ویکی‌پدیای فارسی و اجرای برخی از توصیه‌های سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چند ملیتی (SOMO) انجام داده است.

 همچنین ویکی‌مدیا ادعا کرد که ظرفیت تحقیق در زبان فارسی خود را نیز برای حمایت بهتر از خودگردانی جامعه گسترش داده است. در سال ۱۴۰۰، ویکی‌مدیا اولین خط‌مشی حقوق بشر خود را منتشر کرد، اگرچه در انجام این کار با سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چند ملیتی (SOMO) مشورت نکرد.

 این خط‌مشی تعهد ویکی‌مدیا را برای حفاظت و احترام به همه حقوق بشر بین‌المللی بر اساس UNGPs بیان می‌کند. خط مشی حقوق بشر همچنین خطرات مرتبط با توسعه، بهره‌برداری و پشتیبانی از پلتفرم‌های دیجیتال را تصدیق می‌کند و ویکی مدیا را متعهد به اجرای بررسی‌های حقوق بشری مستمر می‌کند.

در سال ۱۴۰۰، ویکی‌مدیا یک تیم حقوق بشر جدید را تأسیس کرد که بر حمایت و دفاع از مشارکت ایمن داوطلبان متمرکز بود. در سال ۱۴۰۱ نخستین گزارش ارزیابی تاثیرات حقوق بشری ویکی‌پدیا توسط بنیاد ویکی‌مدیا منتشر شد. اما در بررسی تهدیدها درباره ایران فقط به نوشتن یک پاراگراف اکتفا شده بود که در آن بدون هیچ اشاره‌ای به چالش‌هایی که سازمان عدالت برای ایران و مرکز تحقیقات شرکت‌های چندملیتی (SOMO)  مطرح کرده بودند، فقط به موضوع فیلترینگ اینترنت در ایران اشاره شده بود.

در دی ۱۳۹۸، یکی از کاربران باسابقه در ویکی‌پدیای فارسی با نام کاربری AnuJuno در رویدادی برای شانزدهمین سالگرد این پلتفرم شرکت کرد. یک ماه بعد، AnuJuno پلتفرم را ترک کرد و بعداً با تغییر نام کاربری خود به UnknownFauser  دلایل خود را برای انجام این کار در صفحه بحث ویکی‌پدیای فارسی و یک فروم بحث انگلیسی توضیح داد. AnuJuno هشدار داد که پس از به‌خطر‌افتادن هویت وی در مراسم سالگرد، و ردیابی  مقالاتی که در باره زندانیان سیاسی و اعتراضات آبان ۱۳۹۸ نوشته بود، پیام‌ها و تماس‌های تهدیدآمیز از سوی نیروهای امنیتی ایران دریافت کرد.

او مجبور شد خانه‌اش را ترک کند و مخفی شود تا از آزار بیشتر جلوگیری کند. AnuJuno چندین اتهام علیه ویکی‌پدیای فارسی مطرح کرد، از جمله همکاری بین برخی از مدیران ویکی‌پدیای فارسی با سازمان‌های امنیتی و اطلاعاتی ایران، حفاظت از مقالات ویکی‌پدیای فارسی به نفع رژیم ایران، و حملات سازمان‌دهی‌شده به صفحات مخالفان ایرانی. دسترسی او را بلافاصله ویکی‌بان محسن سالک و یک مدیر دیگر به صورت دائمی قطع کرد و پست او از صفحه بحث پنهان شد. اما هردو پست انگلیسی او همچنان در دسترس است.

به نظر می‌رسد پروژه‌های ویکی‌پدیا در معرض خطر بالای آزار اذیت ویراستاران مستقل و دستکاری یا جایگزینی اطلاعات با اطلاعات دولت هستند.

ویکی‌مدیا همچنین ادعا کرده است که با اختصاص منابع اضافی و تیمی جدید برای مقابله با اطلاعات نادرست و پیشنهاد سیاست‌ها و استراتژی‌های موثر داخلی برای مقابله با تاثیرات کمپین‌های اطلاعات نادرست، به دنبال مقابله با خطر انتشار اطلاعات نادرست در پلتفرم‌های خود بوده است.

علی‌رغم اقدامات اخیر ویکی‌مدیا برای مقابله با خطرات نقض حقوق بشر مرتبط با ویکی‌پدیای فارسی و پلتفرم‌های ویکی‌پدیای آن به طور کلی، تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که چالش‌های مهمی برای ویکی‌پدیای فارسی باقی مانده است.

تحقیقات سازمان عدالت برای ایران در مورد این موضوع، بسیاری از ادعاهای کاربر AnuJuno را تأیید می‌کند که مشابه نگرانی‌های سازمان عدالت برای ایران در رابطه با کاربر Mardetanha است. اطلاعات و هویت‌های کاربران در اختیار نهادهای امنیتی قرار گرفته است و جان این کاربران در خطر قرار داده شده است.

مواردی مانند پرونده کاربر AnuJuno و حذف محتوای نامطلوب، مانند صفحه ویکی‌پدیای فارسی کیومرث حیدری، تنها دو نمونه از اطلاعات نادرست در این پلتفرم هستند.

سازمان عدالت برای ایران مستند کرده است که چگونه یک شبکه بزرگ از کاربران ویکی‌پدیای فارسی به طور فعال محتوای واقعی را در این پلتفرم به‌ویژه گزارش‌های مربوط به فساد مقامات دولتی ایران و دخالت آنها در نقض شدید حقوق بشر را سانسور و حذف می‌کنند. سازمان عدالت برای ایران نتیجه می‌گیرد که رژیم ایران از سانسوری که کاربران انجام می‌دهند به عنوان روشی نیابتی برای حذف محتوای نامطلوب در مورد نقش خود در نقض حقوق بشر و انتشار اطلاعات نادرست درباره مخالفان سیاسی و جامعه مدنی استفاده می‌کند.

علاوه بر این، بسیاری از مشکلات مطرح‌شده در نامه سال ۱۳۹۸ سازمان عدالت برای ایران حل‌نشده باقی مانده است. همچنان کمبودهای قابل توجهی در نسخه فارسی صفحات ویکی‌پدیا و همچنین راهنماها و خط‌مشی‌های محتوای فارسی وجود دارد. به طور کلی، راهنماها و خط‌مشی‌های فارسی، دامنه محتوای غیرمجاز در صفحات ویکی‌پدیای فارسی را گسترش می‌دهند و برخی الزامات اعتمادپذیری را حذف می‌کنند.

توصیه‌هایی برای ویکی‌مدیا و دیگر پلتفرم‌های اطلاعاتی

رسانه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های اطلاعاتی باید از حقوق بشر مطابق با استانداردهای بین‌المللی (دستورالعمل‌های UNGP و OECD) حمایت کنند.

پلتفرم‌های اطلاعاتی که در زمینه‌هایی با خطرات بالاتری برای آزادی اینترنت فعالیت می‌کنند باید رویه‌های حقوق بشر (HRDD) خود را برای شناسایی و رسیدگی به این خطرات افزایش دهند.

ویکی‌مدیا باید با تقویت و اجرای بهتر سیاست‌ها و رویه‌های حقوق بشر، از جمله مواردی که توسط HRIA در سال ۲۰۲۲ توصیه شده است، به حرکت به سمت همسویی با استانداردهای هنجار بین‌المللی در مورد حقوق بشر ادامه دهد.

 ارتباط منظم با مردم و به ویژه با صاحبان حقوق و ذی‌نفعان و نهادهای حقوق بشری آشنا به وضعیت در مورد شناسایی و کاهش خطر برای مشروعیت بسترهای اطلاعاتی و برای برآورده‌کردن انتظارات بیان‌شده توسط استانداردهای بین‌المللی بسیار مهم است.

نشان‌دادن تلاش کافی برای مقابله با خطرات و اثرات کارزارهای کنترلی حکومت بر حقوق بشر اهمیت حیاتی دارد. در این راستا، ویکی‌مدیا باید ارتباط با جامعه مدنی و حقوق بشری محلی، به ویژه در مورد ویکی‌پدیای فارسی را، برای رسیدگی بهتر به خطرات و چالش‌ها افزایش دهد.

باید مطمئن شود امکان اتخاذ تدابیری برای حفاظت از ایمنی کاربران فردی وجود دارد و در عین حال مطابق با استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر برای شفافیت و افشای اطلاعات عمل می‌شود.

مقابله با اطلاعات نادرست در پلتفرم‌های ویکی‌پدیا، به‌ویژه پلتفرم‌های غیرانگلیسی، باید اولویت ویکی‌مدیا باشد.

دقت و استانداردهای کیفی برای ارجاع به منابع مستقل غیردولتی و پرهیز از استفاده از منابع دولتی که به انتشار اطلاعات نادرست و کارزارهای دروغ پراکنی مشهورند باید حفظ شود.

متن کامل این مقاله را اینجا بخوانید.